مقدمه

قصر شیرین سابقه تاریخی قابل توجهی داشته و به صورت افسانه هم درسینه ها نقش بسته است. این نام از ترکیب دو کلمه ی فصر و شیرین تشکیل شده  که مقصود از قصر کاخ احداثی خسرو پرویز ساسانی (۶۲۸-۵۹۰م) و شیرین، همسر او  که برادرزاده ی میهن بانو حاکم ارمنستان یا ارمن بود .به روایت حکیم نظامی در دامده است استان مشهور خسرو و شیرین، شیرین به هنگام اقامت در ارمنستان ،زمستان رادر یک منطقه ی گرمسیری و تابستان را در ییلاق می گذرانده است و بدبن ترتیب نام قصر شیرین در صفحات تاریخ و جغرافیای این مرز و بوم پا برجا مانده و از آن زمان تا کنون شهرستان با فراز ونشیبهای بسیار روبرو شده است

موقعیت جغرافیایی شهر قصر شیرین

قصر شیرین در ۴۵ درجه و۵ ۳دقیقه طول شرقی ودر ۳۴ درجه و۳۱ دقبقفه عرض جغرافیایی در غرب کشور واقع شده است.۱۹۱۸ کیلومتر مساحت داشته و با ارتفاع ۳۰۰ متر از سطح دریا در فاصله ی ۱۸۰ کیلو متری کرمانشاه و ۲۰ کیلو متری مرز ایران و عراق قرار گرفته است .نزدیکترین شهرستان به آن سرپل ذهاب است که در۳۰کیلومتری شرق آن قرار دارد.قصر شیرین از شمال به جوانرود، از شرق به سرپل ذهاب و گبلانغرب، از جنوب به استان ایلام و ازغرب به استان دیاله( شهرستان خانقین) عراق، محدود است. از ارتفاعات مهم شهرستان ،می توان به رشته کوههای آف داغ و بازی دراز اشاره کرد.رودخانه ی الوند(حلوان) از دهستان ریژاب سرچشمه گرفته پس از مشروب کردن این شهرستان مازاد آن به کشور عراق میریزد.

اهمیت تاریخی وباستانی قصر شیرین به علت اثار فراوانی است که از دوره ساسانی حوالی آن باقی مانده همانطور که از نامش پیداست به نام شیرین همسر محبوب خسروپرویز ساخته شده است بعلت شتابی که در ساختن این ابنیه داشته اند استحکام زیادی نداشته و بعد از انقراض سلسله ساسانیان-زودتر ازآنچه بایستی انتظار انرا داشت -روبه ویرانی نهاده است 

چون غیب گویان به خسرو پرویز گفته بودند که اقامت تیسفون بر او نامبارک خواهد بود از سال ۶۰۴ تا زمانی که هراکلیوس بر او تاخت به تیسفون نرفت.اقامتگاه مطبوع از قلعه دستگرد (زمین و ملک زراعی)یا دستگرد خسرو بوده که نویسندگان عرب آن را «الدسکره»یا«دسکره» می خواندند.هرتسفلدعقیده بعضی مورخان عرب را که بنای این شهر را به هردمزد اول نسبت داده اند رد کرده است.بسیار ممکن است که شهر دستگرد قبل از خسرو پرویز هم وجود داشته ولی مسلما از زمان انوشیروان به بعد پادشاهان ساسانی توقف در عراق را بر سایر نقاط ترجیح داده و مخصوصا در ناحیه بین تیسفون وحلوان مقام کرده اند.

در مورد ثوابق تاریخی و وجه تسمیه ی قصر شیرین مطالب فراوانی آمده است از جمله آنکه قصر شیرین را که اسم آن «دستجرد»یا «دستگرد»بوده، که یونانیها آن را«آرتمیتا»گفته اند

"لسترنج"اورده است که :شش فرسخ بعد از خانقین در نصف راه حلوان که اولین شهر جبال است٬قصر شیرین واقع شده است.شیرین معشوقه خسروپرویز است و قصر شیرین قریه ایست بزرگ که بارو و خرابه ی قصر ساسانی در انجا پدیدار است."در ژانویه ی 628 میلادی٬

"هراکلیوس"به کاخ سلطنتی در دستگرد٬که در 100 کیلو متری شمال شرقی پایتخت قرار داشت٬حمله کرد و ثروت هنگفتی را بدست آورد.

در میان غنایم گنجینه ی بزرگی بود از سیم و رز و فرشهای گرانبها و پارچه های ابریشم و مقدار قابل توجهی شکر و ادویه. در میان غنایم٬ 300 پرچم نظامی رومی هم دیده میشد که به مرور به دست ایرانیان افتاده بود.همچنین در این هنگام شماری اسیر رومی از زندان رها شدند و راه خانه های خود را در پیش کشیدند.

ویرانی دستگرد به هیچ وجه پایان کار خسرو نبود و او هنوز نگران سرنوشت خود نبود .قصر شیرین در طول تاریخ فراز و نشیبهای بسیاری را پشت سر گذاسته است ٬ به طوری که پس از حمله اعراب به ایران ٬قصرهای خسرو پرویز به کلی ویران گشت. این شهر در جنگ جهانی اول مرز سربازان دولتی المان و عثمانی ٬ از یک طرف و روسیه و انگلستان ٬ از طرف دیگر بود.در دوران قاجاریه نیز محل زمستانی حکام گوران و سنجابی بود.بالاخره اینکه حمله رژیم بعث عراق به ایران بار دیگر قصر شیرین را دستخوش حوادث و اتفاقات ناگوار نمود.

اصولا اثار باستانی و بناهای هر شهر٬ نیاز طراز اول ان شهر به حساب نمی ایند ٬ ولی اگر وجود داشته باشند٬ میتوانند در زمینه ی فرهنگی ٬ کالبدی منسجم تر به بافت ان شهر بدهند.خوشبختانه در پروژه بزرگ و ملی که در سال 82 توسط سازمان میراث فرهنگی و حفظ اثار باستانی استان کرمانشاه به اجرا در امده ٬ در جهت مرمت و باز سازی اثار این منطقه از کرمانشاه تا قصر شیرین ٬ خبر مسرت بخشی میتواند باشد.اما اثاری که در قصر شیرین وجود دارد اغلب به زمان ساسانی ٬ خسرو دوم (خسرو پرویز628-590 م)بر میگردد. که عبارتند از :1/ چهار قاپو. 2/ عمارت یا کاخ خسرو پرویز.  3/ کاخ شیرین. 4/ کاخ حوش کوری .  5/ کاروانسرای شاه عباسی قصر شیرین.

اتشکده ی چهار قاپو (چهار قاپی ٬ چهار در )

چهار طاق یا چهار قاپو یا چهار دروازه ٬ میان محوطه وسیع پرستشگاهها ساخته میشد. به چهار طاقی در زمان گذشته اپادانا (محل پرستش ) گفته میشد. در وسط کف این بنا اتش مقدس (سنبل و مظهر اهورا مزدا )در میان یک ظرف فلزی یا سنگی به نام اتشدان که  بر روی پایه سنگی به نام "آدوشت" قرار داشته است٬ مشتعل گشته و قابل رویت در شب هنگام ٬در طی مراسم اتش بوده است .این چهار طاقی از نوع اتشکده هایی است که دارای دالان طواف میباشد.اینک رواق ان فرو ریخته است.این آتشکده مرکب است از اتاق مربعی به عرض و طول 25 متر ٬ که در هر طرف آن دروازه ایست و در چهار گوشه اتاق هنئز گوشواره های طاقی-که سابقا این اتاق را میپوشانده است-دیده میشود.این بنا با سنگ نتراشیده و ملات ماسه و اهک ساخته شده است. عرض دهانه اصلی بیش از 16 متر است . گنبد ان که بزرگترین گنبد شناخته شده ی ساسانی است٬ بر روی چهار گوشواره ی نوک تیز قرار دارد(مانند کاخ فیروز اباد)."سار" و"هرتسفلد"(1910 م) معتقدند که این بنا اتشکده ای بوده است . منابع دیگر نظیر "گدار"(1938م) معتقدند که اتاق تخت شاهی بوده است.این بنا در منتها الیه یک حباط وسیع قرار کرفته که در پیرامون ان زیستگاهها و یابیت ا قرار داشتند٬زیستگاههایی که شبیه اقامتگاههای موجود در عمارت خسرو بوده است .اما انچه که مشهود است ٬پلان این بنا و چهار ورودی (پلان رایج در اتشکده های ساسانی) در چهار سوی انست.هنوز بقایای خاکستر سوخته در کف این اتشکده باقی مانده است٬واضح است با حمله اعراب به ایران این اتشکده به مانند دیگراتشکده های زردتشتی به خاموشی گراییده است.

عمارت یا کاخ خسرو پرویز

همان طور که در قصر شیرین دیده میشود٬ بناهای خسرو پرویز بیشتر به خاطر ابعادشان چشمگیرند ٬تا نفاست یا نو اوریهای ساختمانی٬"خسرو"در باغ عظیمی به مساحت تقریبی300 جریب ٬ درست در محلی که دشتهای عراق با دیوار عظیم کوههای زاگرس تلاقی میکنند٬ کاخی را برای "شیرین خوبروی"و یک چهار طاق بزرگ با تعداد زیادی بناهای مکمل ساخت٬ که اب همه ی انها از طریق  بندی که روی رودخانه ی حلوان ایجاد شده بود ٬ تامین میگردید.

عمارت کاخ حالتی دارد نظیر اقامتگاههای هخامنشی٬ که بر روی تختان عظیمی ساخته شده و به رشته ای از پلکانها ختم میشود. نقشه ی ان بسیار مبهم است ٬ اما ظاهرا در ان اصل تقارن و اختلاف درجه ابعاد به چشم میخورد . از خود قصر ٬ بنایی سر در اورده که طبق بازسازی های جدید٬ با دو ردیف از ستونهای عظیم به دو شبستان و راهه تقسیم شده است. نمای پیشین ان شکل یک ایوان گسترده است که دو ایوان کوچک در کنار ان قرار کرفته ٬ الگویی که شبیه الگوی کاخ کیش بین النهرین و شهر دامغان در شمال ایران است و اصل ان به الگوی پارت غربی در کاخ "هاترا" برمیگردد .ایوان بزرگ٬ مستقیما به اتاق چهار گوش تخت شاهی می پیونند.هنوز دالانهایی که به جای پی برای"تختگاه"بنا ساخته شده بود٬ دیده میشود که روی این تختگاه ٬کاخ شاهنشاهی بر پا بوده است.این کاخ در قسمت شرق یک مهتابی و یک ایوان وسیع داشته٬تالاری ک در ان تخت پادشاه قرار داشته ٬ به این ایوان متصل میشده و با یک گنبد پوشیده میشد. در طرف مغرب این تالار گنبد دار ٬ حیاط کوچکی بوده که در چهار طرف ان چهار ایوان ستون دار وجودداشته و در طرف مغرب ان ایوان کوچکی بوده و در دو طرف دیگر ان چند اتاق قرار داشته است٬مقابل ایوان ٬حیاط بزرگ مستطیلی بوده و در اطراف ان حیاط نیز٬ اتاقهای کوچکی قرار داشته است.این محل که دارای باغ وسیعی بوده که در اطراف ان حجراتی برای نگهداری حیوانات وجود داشته ٬در واقع بصورت باغ وحشی بوده است.یاقوت حموی مینویسد:"این باغ را باغ نخجیران میگفتند٬زیرا خسرو پرویز در این باغ به شکار می پرداخت."داستان"فرهاد دلداده ی شیرین"و"پهلباد نوازنده"و"شبدیز"اسب معروف خسرو پرویز در بسیاری از  نقاط  ان مکان به صورت افسانه ای  محلی در آمده است. درسال 628م این کاخ به همراه دیگر بناها بدست"هرقل"(هراکلیوس) امپراطور روم خراب شد.مردمان محلی این کاخ را به نام "حاج قلعه سی"می شناسند.امروزه نیز این کاخ در تلی از خاک پنهان گشته و جوی و کانال ابی که برای ابدهی مزارع و باغات حفر شده ٬صدمات جبران ناپذیری به بخشی از اثر زده است.

کاخ شیرین

این کاخ روی سکویی که هشت متر از سطح زمین بلند تر بود به طول و عرض تقریبی98×285 قرار داشته است و تقرب به آن توسط چند رسته پلکان دو طرفه ٬ شبیه سکوی ساسانی کنگاور٬صورت میگرفت.این کاخ که یاقوت (مورخ قرن سیزدهم) با وجود چپاول"هراکلیوس"(628م) آن را جزو عجایب جهان به شمار آورده ٬ در قسمت عقبی سکو ساخته شده بود. به گفته ی"ابن رسته"(مورخ قرن نهم ) این سکو با استفاده از سنگ مرمر ٬فرش شده بود.مثل کاخ فیروز آباد٬کاخ شیرین نیز از بخشهای خصوصی و عمومی تشکیل شده بود.اتاقهای مخصوص با رعام هر یک اتاق بزرگ گنبد دار –که ورود به ان از طریق یک ایوان بزرگ صورت می گرفت-تشکیل شده بود.طاق عظیم ایوان روی ستون و نه دیوار جانبی تکیه داشت٬خصوصیتی که در کاخ ساسانیان در دامغان. نیز دیده میشود پشت اتاق گنبد دار ٬یک صحن ستون دار با ایوانی بزرگ قرار داشت. خانه های اختصاصی تشکیل شده بود از تعدادی خانه های سنتی حیاط دار و واحدهای مسکونی ساده و نسبتا کوچک٬که معمولا تنها یک ایوان به سمت مشرق داشت.خانه های اختصاصی بزرگتر از همین نوع در تیسفون پیدا شده٬گرچه حیاط این خانه ها یک تا چهار ایوان داشت. این خانه ها را با استفاده از صفحات گچبری و افریز های رنگ امیزی شده تزئین کرده بودند.این بنا که در فاصله ی 250 متری از عمارت خسرو پرویز قرار گرفته است مصالح اش از سنگ و ملات ماسه و اهک میباشد و به نام "بان قلعه"معروف است.بزرگترین گنبد دوره ساسانی که نمونه ی گنبد های رفیع بوده است٬ در اینجا قرار داشته.به اعتقاد برخی از پژوهشگران این محل اقامتگاه شیرین(عروس ارمنی خسرو دوم(628-590م)بوده است٬که هراکلیوس این مجموعه را به مانند دیگر اثار به ویرانه تبدیل کرده است.

امروزه این محل در مرکز شهر قصر شیرین واقع شده است.از وضع این بنا چنین بر می اید که این محل بر یک اقامتگاه ٬نقش یک بنای رفیع را-که دید را به جانب ان سوی مرز (غرب)میگسترانده-ایفا میکرده است٬به نحوی که امروزه نیز اگر به بالای این کاخ ویران شده قدم نهیم٬کل مجموعه و بافت شهر را میتوان به راحتی مشاهدده کرد.هم اکنون نیز قسمتی از ان را اسفالت و قسمتی را به شکل سنگ فرش و با صندلی هایی پوشانده اند ودر ایام ماه محرم٬هیئت های زنجیر زنی در انجا تجمع میکنند.

کاخ حوش کوری

در فاصله ی 5 کیلومتری از قصر شیرین در محلی موسوم به "حوش کوری"آثار بنای دیگری منسوب به خسرو دوم دیده میشود.

این محل ظاهرا دارای همان نقشه و پلان دیگر کاخ خسرو دوم است.اهالی محل این نام را "حوش کوری"٬منزل کرّه اسبان مینامند٬ بعضی از نویسندگان این محل را طویله ی شاهی دانسته اند٬برخی هم احتمال داده اند که در این مکان قصری برای اقامت شاه یا یکی از سرداران یا بزرگان آماده کرده اند.

کاروانسرای شاه عباسی قصر شیرین

این کاروانسرا در قصر شیرین قرار دارد و متعلق به دوره ی صفویه است.ساختمان این کاروانسرا در اثر حملات وحشیانه ی نیروهای بعثی عراق٬خسارت دیده است.این بنا تقریبا در وسط شهر واقع شده است و دارای محوطه ی باز و وسیعی است که در حال حاضر در دست بازسازی میباشد.نظر به اینکه به نام"تکیه ی شاه عباس"مورد احترام و علاقه مردم بوده است٬ هر سال در ماههای محرم و صفر بخصوص ایام عاشورا در آن مراسم عزاداری و سینه زنی برگزار میشده است.از وضع بنا چنین بر می آید که کاروانسرا چهار ایوانی بوده است و ایوانچه های کوچکی حول ایوان مرکزی پدید امده است.ورودی این بنا در جنوبی آن واقع هست ٬ بی شک هدف از ساخت این کاروانسرای درون شهری را٬ باید از موقعیت شهر قصر شیرین و نزدیکی ان به عتبات عالیات دانست.

هر له میوانه تا وه جافانه               اکبر خسیه لش چو قساو خانه

در ولادت آن جناب  خبری نرسیده، اما بعد از نهضت مشروطه که آخرین سالهای عمر آن شیر عرصه ی نبرد بود،ابعاد زندگیش بر ما مکشوف است.مهمترین کار و اولین حرکت سیاسی ایشان سرکوب شورش ابوالفتح میرزا(سالار الدوله ) برادر شاه مخلوع ،محمد علی شاه  قاجار بود که شهر نهاوند را به کمک نظر علی خان امرایی(ابو قداره) ،والی پشتکوه، را به تصرف خود درآورده بود و خیال به دست گرفتن تاج و تخت را داشت. اما اینجا بود که  سواران کلهر به رهبری اکیر خان، کلانتر سیا سیاه ،و داوود حان کلهر با شجاعتشان نقشه هابش را بر  آب ساختند و باز هم حکومت مرکزی را چونان همیشه تنها نگذاشتند