اورامانات
موقعيت و ويژگي هاي طبيعي:
اورامانا ت در استان كرمانشاه،در شمال و شمال غربي استان با وسعتي حدود 4120 كيلومتر مربع كه از شمال به استان كردستان (مريوان) از شرق به كرمانشاه و كامياران از جنوب به اسلام آباد غرب و سر پل ذهاب و از غرب به طول 180 كيلومتر با كشور عراق (حلبچه) هم مرز است منطقه اورامانات 2/9 درصد از كل وسعت استان را در بر مي گيرد ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1450 متر و فاصله نزديكترين شهر اورامانات (روانسر) تا مركز استان حدود 55 كيلومتر و از فاصله 600 كيلومتري تهران قرار گرفته است.
آب و هواي منطقه اورامانات معتدل كوهستاني ميباشد وزش جريانهاي مرطوب غربي و نزولات جوي مناسب و وجود ارتفاعات عظيم زاگرس سرتاسر منطقه را پوشانيده است. پوشش جنگلي و گياهي و جريان رودهاي متعدد در منطقه آب و هوايي منحصر به فرد را به وجود آورده است هوا در تابستان معتدل و در زمستان سرد است سرماي هوا معمولا از آذرماه شروع شده و تا پايان اسفند ماه ادامه دارد. ريزشهاي جوي در منطقهي اورامانات فراوان و در مناطق مرتفع به صورت برف ميباشد. اين منطقه به ماسولهي غرب شهرت دارد و شهر پاوه هم به شهر هزار ماسوله و آلپ ايران معروف است. در منطقه اورامانات هر چه از كوهستان به طرف دشت برويم از اعتدال هوا در منطقه كاسته مي شود. به طوري كه مناطق غربي،جنوبي و شرقي جوانرود به طور محسوس گرمتر از ديگر نواحي اورامانات ميباشد در منطقه اورامانات سه باد مهم ديده ميشود:
بادهاي غربي- باد شمال- باد زلان.
پوشش جنگلي و گياهي:
به علت نزول باران كافي در منطقهي اورامانات پوشش گياهي خودرو بسيار فراوان ميباشد كه مهمترين آنها جنگلها،مراتع و پوشش گياهي گسترده كوهستاني و كوهپايه اي ميباشد سراسر منطقهي اورامانات به ويژه ارتفاعات شهرستان پاوه را پوشش گياهي متراكم فراگرفته است. جنگلها و بيشههاي منطقهي اورامانات شامل درختان بلوط،مازوج،ونوشك،سياوليك،زالزالك وحشي،امرود(گلاب كوهي)،بادام كوهي،آلبالوي كوهي،گون،انجيركوهي،ودرخت بيد ميباشد. در نواحي كوهستاني و هموار منطقهاي اورامانات انواع گياهان خوراكي و دارويي مي رويد كه به زبان كردي ميتوان:
تولهكه- ولهره- پرنه- خوژه- كاشمه- كلاقن- پيازوحشي- شنگ- قازياخه- ريواس- سورهبنه- پيچك- و ازگياهان خوشبو و دارويي ميتوان: ورهكرمه ر- بهرزهلنگ- شهوبو و چنور اشاره كرد.
زندگي جانوري:
منطقهي اورامانات يكي از مهمترين مناطق شكار چه از زمان قديم و چه در زمان حاضر بوده و مي باشد كه از زمان فرمانروايان ساساني و معاصر نقل قولهاي فراواني از شكار در اين منطقه شده است. دربيشه زارها و كوهستانها و درههاي اورامانات با توجه به وفور جنگلها و آب و هواي معتدل امكان زيست براي حيوانات،انواع پرندگان وحشي اعم از بومي و مهاجر ديده ميشود كه از مهمترين پرندگان اين منطقه مي توان به كبك،تيهو،كبوتر چاهي،غاز،مرغابي،بلدرچين،قمري،چلچله،سبزهقبا،داركوب،دمجنبانك،زردهوه ره،زيتوله،كلاغ،غوطهخوره و فيقه و از مهمترين حيوانات وحشي مي توان به پلنگ،خرس،گرگ،روباه،خرگوش،مار،شغال،كلوبز،قوچ و ميش،خوك و گراز اشاره نمود و در رودخانهها و سرابهاي منطقه نيز انواع ماهي و پرنده يافت ميشود.
ويژگيهاي انساني:
سابقه تاريخي:
در هزاره سوم و چهارم پيش از ميلاد اقوامي در دامنهها و درههاي زاگرس مسكن گزيدند كه پس از به قدرت رسيدن به تصرف شهرهاي بينالنهرين پرداختند كه اين اقوام در تاريخ به ناههاي گوتي يا كاسي معروف شد.
ساكنان زاگرس به استناد كتيبههاي بابل،آشور و عيلام طوايفي مانند لولوبي- ناپري- منابي- آمادي و پارسوا بودهاند. بر اساس شواهد تاريخي و سفر جنگي سلمالنصر سوم آشوري (837 قم) به طرف كردستان كه ساكنان كوهستانهاي كردستان را پارسوا ناميده ناميده است. به احتمال فراوان ساكنان منطقهي اورامان به علت صعبالعبور بودن منطقه و امنيت در برابر دشمنان كمتر دستخوش تغيير و تحول و اختلاط گرديدهاند كه پايدار ماندن زبان، پوشش و آداب و رسوم كهن ايراني در منطقهي اورامانات خود شاهدي بر اين مدعاست به دلايل فوق و شواهد مي توان گفت كه ساكنان منطقهي اورامانات از بازماندگان قبايل پارسوا مي باشند چرا كه سلمالنصر به صراحت اشاره كرده است كه ساكنان كوهستانهاي كردستان از قبايل پارسوا مي باشند مسلما در اصالت قوم كرد و عدم اختلاط آنها با اقوام ديگر به دلايل فوق و ذلايل بسيار ديگر ترديدي نيست و اين نكته بارها توسط متشرقين و كردشناسان ايراني و غير ايراني مورد تاكيد قرار گرفته است.
وجه تسميه:
بنابر آنچه برهان قاطع آورده است اورامن oraman نوعي از خوانندگي و گويندگي باشد كه آن خاصه فارسيان و شعر آن به زبان پهلوي باشد و نام دهي است از مفاضات جوشقان مشهوربه اورامن و چون اين قسم گويندگي را شخصي از خنياگران آن ده وضع كرده بوده است بنابراين به اورامن شهرت يافت. شمسقيس رازي صاحبالمعجم مينويسد:
كافه اهل عراق را از عالم دعامي و شريف و وضيع به انشا به ادبيات فهلوي مشهوف يافتم و به اصغا و استهاع ملحونات آن مرلع ديل بلكه هيچ لحن لطيف و تاليف شريف از طريق اقوال عربي و اغزال درسي و ترانههاي معجز و داستانهاي مهيج اعطاف ايشان را درنمي جنبانيد و دل و طبع آن را چنان در نمي جنبانيد و دل و طبع ايشان را چنان در اهتزاز نمي آورد كه :
لحن اورامي و بيت فهلوي زخم رود و سماع خسروي
لحني از موسيقي قديمي در فرهنگ معين در معني اورامان آورده است.
زبان و گويش مردم اورامان شمالي و جنوبي در استان كرمانشاهان و كردستان و گويش ادبي سراسر كوهپايههاي زاگرس است و از ايلام و لرستان و كرمانشاهان و كردستان در بحر فهلويات به آن اشعار حماسي،ملي و مذهبي سرودهاند و مي سرايند بر اساس شواهد تاريخي اورامان از اورتن يا اورامن نام يكي از سرداران ساساني كه جهت تبليغ آيين زرتشت به منطقهي روانه شده بود گرفته شده و نام سرودههاي ديني زرتشتيان مي باشد كه به احترام آن سردار سرودههاي ديني اين مردم اورامان ناميده شده است.
البته نام اورامان را از كلمهاي اهورا آما يا اهوراآمان منيز مي دانند كه به معني اهورا آمد يا آمده است ميباشد كه به گويش اورامي ميباشد كويا اين منطقه از مهمترين مناطق آيين رزتشت در ايران قبل از اسلام بوده است. آتشكده بزرگ پاوه كه دومين آتشكده بزرگ ايران بعد از آذرگشنسب مي باشد گوياي اين حقيقت مي باشد پاوه در لغت به معني ايستاده برروي پاهاي خود مي باشد و در آيين اوستايي يعني پاكي در رفتار و پندار و گفتار مي باشد همچنين ممنصوب به پاوپسر شاهپورپسر كسيوس برادر انوشيروان ساساني بوذه كه يزدگرد سوم او را به منظور تجديد آيين زرتشت به منطقه روانه كرده است.
تقسيمات سياسي و جمعيت:
اورامانات در شمال و شمال غربي استان كرمانشاه كه در بعضي كتب جغرافيايي كردستان جنوبي نيز خوانده مي شود شامل شهرستانهاي پاوه و جوانرود و روانسر و قسمتي از شهرستان مريوان مي باشد. شهرستان پاوه داراي 4 بخش مركزي نوسود- نودشه- بانيگان و هشتدهستان به اسامي شمشير- منصورآقايي- قشلاق- شرام- سيروان- نيسانه- كلاش – شويسر و هولي و هفتاد روستا و پنجاه و شش روستاي غير مسكوني بر اثر جنگ تحميلي ميباشد ،اين شهرستان داراي جمعيتي در حدود 80000 نفر ميباشد شهرستان جوانرود نيز از شهرستان هاي منطقه اورامان ميباشد كه در شمال غربي استان و داراي بخشهاي مركزي روانسر – ثلاث بابا جان و 10 دهستان و 344 روستا ميباشد اين شهرستان با جمعيت حدود 150000 نفر يكي از شهرستان هاي پر جمعيت استان ميباشد .
شهر هاي عمده اورامان شامل جوانرود – پاوه و روانسر ميباشد .
زبان و دين :
زبان مردم اورامانات كردي ميباشد كه به گويش هاي هورامي و جافي تكلم ميگردد زبان و گويش هورامي كه زبان مردم پاوه و اكثريت بخشهاي تابعه و قسمتي از شهرستان مريوان ميباشد .
يكي از زبان هاي اصيل ايراني و بازمانده از زبان پهلوي و اوستايي ميباشد كه كوهستاني بودن منطقه باعث شده بعد از 2000 سال همچنان همان گويش بدون تغيير تكلم گردد .
پوشش محلي مردم :
پوشش آنان لباس كردي ميباشد كه لباس زنانه به اسم گجي و مردانه به اسم كواپا نتول است .
پوشش زنان علاوه بر گجي شامل يك جليقه معمولاٌ از جنس مخمل سياهبه نام سخمه. روسري و شلوار زنانهي كرديبه اسم پاوه ره مي باشد و پوشش مردان هم از دو قسمت تشكيل شده است . (همانگونه كه از اسم آن مشخص است ) كوا همان كت لباس است و پانتول هم همان شلوار آن است ویک شال وکلاه کردی هم به اسم کلاو دسمال هم شامل آن است
ويژگي هاي اقتصادي :
مردم منطقه به كشاورزي و دامداري ميپردازند به طوري كه مرغوبترين نخود ايران كه به نخود كرمانشاهي معروف است مربوط به همين منطقه و شهر روانسر ميباشد علاوه بر آن به كشت محصولات گندم – جو – ذرت و دانه هاي روغني و صيفي جات ميپردازند از محصولات باغي ميتوان به گردو ، توت ، انار ، انجير ، انگور ، آلوچه ، زرد آلو ، آلبالو و گيلاس اشاره نمود .
صنايع دستي:
صنايع دستي در اين مناطق سابقه بسيار طولاني دارد و در اورامانات انواع قالي،گليم،جاحيم،سجاده و جانماز،لباس مردانه،نخريسي،سبد بافي،نمدمالي و گيوه بافي با كيفيت بالايي توليد مي گردد كه از شهرت بسيار زيادي در غرب كشور برخوردار است در ضمن بهترين نوع گيوه كردي در شهر نودشه توليد مي گردد.
راهها:
راه اصلي و قديمي منطقه اورامانات شامل جادهاي است كه از كرمانشاه شروع شده و به طرف شمال غربي امتداد يافته و از شهر روانسر گذشته و در 15 كيلومتري شمال غربي روانسر شاخهاي از آن منشعب گشته و شهرستان جوانرود و بخش ثلاث باباجاني را تغذيه مي نمايد.
آبهاي تحتالارضي:
با توجه به وفور نزولات جوي از منطقه به ويژه در ارتفاعات زاگرس كه ذخيره آب بسيار مناسبي را در خود پنهان مي نمايد. وجود آبهاي زيرزميني،چشمهها و آبهاي متعدد امري طبيعي به نظر مي رسد به ويژه شهرستان روانسر و منطقه تابع داراي سفرههاي زيرزميني بسيار و سرشاري مي باشد كه در واقع مي توان اين منطقه را يك كاراست به تمام معنا نامگذاري نمود از مهمترين سرآبها و سرآبهاي بزرگ منطقه مي توان به سراب روانسر واقع در شهر روانسر،سراب هولي در شهرستان پاوه- چشمهي دربند- چشمه قوري قلعه- سراب شمشير- چشمهي دوريسان در همان روستای دوریسان - چشمه كوان در روستاي دشه- چاه پرآب نورياب و آبشارآب معدني بل در نزديكي روستاب هجيج در بخش نوسود- آبشار قهلوهز در نوسود- چشمهي بیمير- چشمهي شاهو- چشمههاي متعدد كوه آتشگاه مانند چشمهي بیار و چشمهي شيخ حسن و چشمهي مله پلنگانه اشاره نمود.
كوه شاهو:
منطقه اورامانات منطقه كوهستاني است كه بخشي از سلسله جبال منظم زاگرس قسمت عمده اين منطقه را پوشانيده است. رشته كوه فرعي شاهو منشعب از رشته كوه عظيم زاگرس در سراسر اين منطقه سر به آسمان كشيده است و بلندترين قلههاي آن زاولي و گاوقران با ارتفاع 3390 متر از سطح دريا مي باشد اين رشته كوه از روستاي داريان در ساحل رود سيروان منتهي اليه خاك خوانرود قديم كه اكنون از توابع پاوه محسوب مي شود شروع و به طرف شرق امتداد يافته از شمال جوانرود گذشته و رو به مشرق امتداد پيدا كرده و در 4 كيلومتري روانسر يعني نقطهاي كه به گردنهي گشن معروف است به دو شعبه تقسيم گرديده يك شعبه آن در پشت روانسر خاتمه يابد و قله معروف به قلهي روانسر را تشكيل مي دهد شعبه ديگر شاهو از گشن به شمال منحرف و به فاصله 8 كيلومتري در امتداد شمال ايجاد يك نيم دايره قوسي نموده و ييلاق بسيار باصفا و خنك تابستاني را تشكيل مي دهد كه زرنه ناميده مي شود و محل كوچ اهالي ميباشد از آنجا بازهم به طور منحني رو به جنوب ممتد و پس از طي 7 كيلومتر در امتداد جنوبي كرمانشاه مجددا به طرف شرق امتداد يافته و در هفت فرسخي روانسر و پنج فرسخي كرمانشاه سلسلهي آن قطع مي گردد.
كوه ماكوان:
كوه ماكوان از جنوب منصور آقايي،باينگان و دودان كشيده شده است و در مرخيل به خاك عراق منتهي مي شود.
كوه آتشكده:
كوه آتشكده يا آتشگاه رشته كوهي است كه از شاهو جدا گشته و از غرب دهستان شمشير گذشته و به رودخانهي سيروان منتهي مي شود ارتفاع بلندترين قلهي آن 2462 متر است و خط الراس آن حد طبيعي بين پاوه و جوانرود است.
جاذبههاي طبيعي منطقه:
مهمترين جاذبههاي آن همان طبيعت بكر و زيباي منطقه مي باشد و به اطمينان مي توان گفت كه لطافت و هواي پاك منطقه بسيار بهتر و مطبوع تر از هواي شمال كشور است.
جاذبههاي توريستي منطقهي پاوه و اورامانات:
درياچه زريوار واقع در مريوان
مقبره حضرت عكاشه
آبشار گويله
آبشار سلور
اورامان تخت:
منطقه اورامان تخت نيز يكي از زيباترين تفرجگاههاي منطقه به شمار مي رود روستاي اورامان تخت كه از قديمي ترين شهرهای جهان و ايران به شمار مي رود.
كوههاي آلپ گونهي اين منطقه همراه باغهاي زيبا و كوههاي برف گير سرسبز و پوشيده از گلهاي رنگارنگ اين منطقه زبانزد خاص و عام است. اين منطقه از نظر بافت روستا و نوع معيشت مردم با توجه به صعبالعبور بودن منطقه بسيار در خور توجه و ديدني مي باشد به گفتهي مورخين اين روستا يكي از قديمي ترين شهرهاي جهان در دوران باستان بوده است كه آثار باستاني فراواني در آن دوران بدست آمده كه متاسفانه بيشتر آنها توسط سوداگران به غارت رفته است و هنوز هم خبري از آنها در دست نيست.
تفرجگاهها و جاذبههي توريستي اورامانات:
غار قوري قلعه: در حد فاصل شهرستان پاوه و جوانرود قرار دارد اين غار بزرگترين غار آبي آسيا و دومين غار آبي جهان است كه تاكنون 3700 متر از اين غار زيبا و شگفتانگيز شناسايي شده و عمليات اجرايي آن در سه فاز در دستور كار قرار گرفته است كه فاز اول آن به طول 700 متر به اتمام رسيده است و هر ساله هزاران توريست را به شهر پاوه مي كشاند.
غار كاوات: اين غار از غارهاي غريب و شگفتانگيز منطقهي اورامانات مي باشد اين غار سومين غار آبي آسيا و جهان است
منزل دخمه اي خالو حسين:منزل دخمه اي خالو حسين كه توسط پيرمردي به نام حسين كه از نعمت يك پا محروم مي باشد با سعي و تلاش كم نظير و ستودني با استفاده از دست و چكش در دل كوه غاري ساخته كه داراي چندین اتاق مي باشد و اين غار سنگي در نزديكي مسير جادهي روانسر به باينگان قرار گرفته است و در چند سال اخيرمورد بازديد عالي گردشگران و علاقمندان قرار گرفته است.
آتشكده پاوه :
ارتفاع كوه آتشگاه 2462 متر ميباشد به گفته مورخين اين آتشكده حدود 750 سال قبل از اسلام فروزان بوده است . و دومين آتشكدهي بزرگ ايران باستان بعد از آذر گشنسب بوده است .
مسجد دخان پاوه :
اين مسجد در شهرستان پاوه قرار دارد كه داراي يك جلد قران نفيس خطي ميباشد .
و در سال 890 هجري به دست زنی به نام مريم نوشته شده است .
مقبرهي سيد عبيد الله : (كوسه هجيج )
سيد عبيد الله كه برادر تني امام رضا ميباشد در روستاي هجيج قرار دارد و هر ساله هزاران نفر از دوستداران ائمه اطهار به شهرستان پاوه ميكشاند .
آرامگاه حضرت ويس القراني :
اين آرامگاه در مسير جاده كرمانشاه روانسر و در فاصله حدود 20 كيلو متري شرق روانسر قرار دارد حضرت ويس از بزرگترين صحابه پيامبر گرامي اسلام بوده است.
آرامگاه سلطان اسحاق :
اين آرامگاه در مسير پاوه به نوسود و در نزديكي دهستان نيسانه در روستاي شيخان واقع در ساحل رودخانه سيروان قرار گرفته است .
آبشار بل :
آبشار بل در روستاي هجيج از توابع شهرستان پاوه و در نزذيكي بخش نودشه قرار دارد اين آبشار زيبا و منحصر به فرد داراي آب معدني و درماني بسيار گوارا ميباشد آبشار بل به شهادت كارشناسان طبيعي ترين و بهترين آب آشاميدني و معدني جهان است ، آب معدني اين آبشار به كشورهاي عربي و اروپايي صادر ميشود لازم به ذكر است كه بل در زبان يوناني به معني خداي آب هاي جهان است .
تفرج گاه دالاني :
در نزديكي روستاي دزآور از توابع بخش نوسود در شهرستان پاوه قرار دارد تفرجگاه دالاني شامل كوهستاني بسيار سر سبز و مرتفع با دامنه هاي لبريز از گل هاي زيبا و چشمه هاي گوارا و قله هاي پوشيده از برف حتي در تابستان ميباشد .
چشمه خرخره :
اين چشمه در نزديكي روستای هاني گرمله از توابع بخش نوسود قرار گرفته است ، اين چشمه داراي آب سرد و بسيار خشك ميباشد به طوری که اگر فردی از داخل آن چشمه هفت سنگ بردارد او را موردتحسین قرار می دهند.